Konu: Gürültü kirliliğinin doğal elemanlarla çözümlenmesi için

[B]GÜRÜLTÜ KİRLİLİĞİNİN DOĞAL ELEMANLARLA ÇÖZÜMLENMESİ İÇİN[/B]

[B]Doğu Karadeniz Bölgesinde Gürültü Kirliliğine Karşı Etkin Olan
Doğal Eleman Türleriyle Trabzon'da Bir Örnek Çözüm[/B]

Giderek artan nüfus ve kentleşme, teknolojinin gelişmesine paralel olarak yoğun bir trafik akımını ve sonucunda günümüzün çözüm bekleyen
gürültü sorununu gündeme getirmiştir.

Özellikle transit yolların kent içinden geçtiği bölgeler, bu olmuşuz gelişmelerin
odakları durumundadır. Bu makalede; Doğu Karadeniz yöresinde şehirlerarası
yoğun trafikle yüklü transit yol üzerinde planlanan yeni dinlenme ve eğlenme
(rekreasyon) alanlarının gürültüden arındırılması için doğal elemanlarla çözüm
aranmaktadır.

Pekçok faktör gürültü üzerinde etkili olmasına rağmen, temelde gürültünün
azalma ve artmasında iki ana neden vardır:

1. Gürültü kaynağı ile alıcı a<asındaki MESAFE

2. Gürültü kaynağı ile alıcı arasındaki ENGEL Kent içi alanların değerli olması MESAFE'den tasarruf etmeyi gerekli kılmaktadır. Başka bir deyişle MESAFE
nin, arsa değeri dikkate alındığında mümkün olan en az ölçüde tutularak, gürültü azaltılmasını gerçekleştirmek önem kazanmaktadır.
Gürültüyü azaltmakta diğer etkin unsur olan ENGEL; iki biçimde gerçekleştirilmektedir.

1. RİJİT (yapay elemanlarla oluşturulan) ENGEL
2. DOĞAL (Canlı elemanlarla oluşturulan)

ENGEL Yapay elemanlarla oluşturulan engel biçimi; günümüz kentlerinin kaçınılmaz gerçeği betonlaşmaya yenisini eklemek şeklinde gerçekleşmektedir.
Bu açıdan bizim için üzerinde durulması ve [B]gerçekleştirilmesi gereken
DOĞAL CANLI ENGEL biçimidir.[/B]

[B]Böylece kentlere sağlık açısından gerekli olan yeşil doğal elemanlar temin edildiği gibi, görsel ve psikolojik açıdan da topluma olumlu katkılar sağlanacaktır.[/B]

Ancak bu engel biçiminde de engel derinliğinin (genişliğinin) minumum
tutularak çözüm geliştirme gereği dikkate alınmalıdır.

Özet olarak; Doğu Karadeniz yöresi için engel derinliğine bağlı olarak doğal
elemanların tür seçimi ve yan yana gelme organizasyonu araştırılarak, Trabzon sahil yolu dolgu alanlarında planlanan eğlence ve dinlenme alanları ile trafik yolu arasında bir doğal eleman gürültü engeli belirlenecektir.

[B]GÜRÜLTÜYÜ AZALTAN DOĞAL ELEMANLAR[/B]

Gürültüyü yansıtan, kıran ve absorbe eden yapay yapı malzemeleri özellikleri; başka bir deyişle yapay malzemelerin hangi özellikleri gürültüyü yan sıttığı ve absorbe ettiği incelenip bu özelliklerinin doğal elemanlarla da sağlanabileceği varsayımı ile doğal elemanlarda ve doğal eleman engellerinde gürültü şiddetini azaltan (gürültüyü yansıtan,
absorbe eden) özelliklerin neler olabileceği sorusunu cevaplandırmaya çalıştığımızda bu özellikleri şöyle sıralayabiliriz;

. Doğal elemanlarla yapılacak gürültü engelinin genişliği arttırılmalı
. Doğal elemanlar sık olarak bir araya getirilmeli
. Doğal elemanların yapraklanması ve dallanması sık olmalı
. Yapraklar tüylü dokuda yumuşak olmalı
. Yapraklar gözenekli olmalı
. Doğal elemanlar masif bir yapıya sahip olmalı
. Doğal elemanlar esnek bir yapıya sahip olmalı
. Sesin yansıtılması için yaprak konumunun yatay olmayıp yatayla bir açı oluşturacak biçimde tertiplenmiş olmalı

[B]DOĞAL ELEMANLARLA GÜRÜLTÜ AZALTILMASI ÜZERİNE YAPILAN ÇALIŞMALAR[/B]

Açık alanlarda gürültüyü azaltıcı araştırmalarda bulunan Mayer, Back'in çeşitli ağaç ve çalılar üzerinde ses azaltmadaki deneysel çalışmalarına dikkat çekmektedir.
[B]Ses yönüne dik olarak plante edilmiş büyük yapraklı daima yeşil ağaçların (Meselâ; Viburnum Lantana L. ve büyük yapraklı Rhodedondron (aksonları) gürültü azaltma
yönünden uygun olduğu tesbit edilmiştir.[/B] Ancak bu konuda[B] herdem yeşil iğne yapraklı ağaçların da etkili olacağı ve yapraklı ağaçlar arasında özellikle yalancı çınar yapraklı
Âkçaağaç (Acer pseudoplatanus L.) ve büyük yapraklı ıhlamur (Tilia platyphyllos Scop.) un daha etkili olabileceği belirtilmektedir. (1).[/B]

Bernatzky'nin çeşitli ağaç ve çalı türlerinin gürültüyü azaltma derecesine göre, değerlendirmelerinde Beck'ın tespitlerine yer verilmektedir. (Tablo 1).
Gürültüyü bir hava kirlenmesi olarak tanımlayan yazar, gürültünün tabii ağaç perdeleriyle azaltılması konusunda pekçok araştırma yapıldığına, ancak bu tür araştırmalarda
çok sayıda bireysel faktörün değerlendirilmesi gerektiğine ve bunun da çözülmesi istenen karmaşık problemleri ortaya koyduğuna dikkati çekmektedir. Beck (1967) in farklı ağaç türlerinin gürültü azaltmadaki karakteristikleri karakteristikleri üzerinde yapılan çalışmaları değerlendirerek, 1000 cps (=Hz) den daha çok ve 11,200 cps (=Hz) frekansa
kadar (en azından max. 8000 cps) ağaçlar tarafından max. gürültü azaltım miktarı, yaklaşık olarak 10 dB. dir sonucuna varılmaktadır. Ağaçların gürültü azaltıcı kapasitesi
kullanılan türlere başka bir deyişle onların özel karakteristiklerine bağlıdır. Beck (1967) den sonra Tablo 1 ağaç özellikleri dikkate alınarak hazırlanmıştır. Burada tesirli bir
gürültü engelinde yer alacak ağaç özellikleri şöyle sıralanmaktadır:

Yapraklar mümkün olduğu kadar büyük olmalı, sağlam ve sert bir yapıya sahip olmalı, yapraklar pulsu üstüste gelecek bir biçimde tertiplenmiş ve pozisyonları
tercihen gürültü doğrultusuna dik biçimde yönlenmiş olmalı, yapraklar tüm yapıda yoğun olmalıdır.
Kışın dallarında ölü yaprakları muhafaza eden ağaçlar (Gürgen, Meşe), asıl yaz aylarında perde görevi yapan diğer ağaçlardan gürültü engelleme açısından daha etkilidir. Bu konuda herdem yeşil iğne yapraklı ağaçların çoğu ılıman iklim bölgeleri için daha
uygun olduğu görülmektedir (2).
Gürültü kontrolü ve gürültü düzeyini düşürmek için açık alanlarda yapılan diğer çalışmalara bakıldığında; açık bir kamp alanında gürültü yayılmasına farklı fiziki çevre özellikleri; sırtlar, bayırlar, tepeler, ağaç yoğunluğu, alçak çalılar ve otsu elemanlar, mevcut su yüzeylerinin etkileri tanımlanmıştır.

Bunlar içinde rijit engeller; tepeler, sırtlar, bayırlar ve yoğun ağaçlıkların gürültü yayılmasını önlemede en etkin olduğu, alçak boylu çalıların ve otsu elemanların
daha az etkin olduğu ve su yüzeylerinin ise bir etkisi olmadığı belirtilmiştir (3). Ağaç cinslerine kadar inen bazı çalışmalarda ise; bu tür doğal eleman engellerinde en önemli
konu; sık durumda ve biribirleri ile birlikte büyüyebilecek ağaç türlerinin seçimi olmaktadır, ibrelilerden Ardıç, yapraklılardan Ihlamur ve Kayın ağacı bitişik ve sık aralıklarda
büyüyebilme özelliği göstermektedirler. Yapraklı ağaçlar sonbaharda yaprakların dökülmesi sonucu gürültüyü azaltıcı etkilerini önemli bir dereceye kadar yitirirler. Ancak Ihlamur
ve bunun gibi ağaçlar dal ve dalcıklarının daha sık olmaları nedeniyle diğer ağaç türlerine kıyasla daha etkilidirler (4). Bununla beraber doğal bariyerler belirli bir derinlikte tertiplenmelidirler. Gürültüyü azaltmaya karşı en etkili ağaç türü bile tek başına yetersizdir. Gürültü düzeyinin azaltılmasında 5-10 m. derinlikten az olan ağaçlandırma
alanları çok yeterli olamamaktadır (5).

Düz zeminin ses absorbesi sıfırdır. Orman, ot, çalı ve ağaçlar iyi birer ses absorbe edici elemanlardır. Özdeniz (6) farklı frekanslarda kısa çimen (20 cm), uzun çimen
(40 cm), ibreli ağaçlar ve yapraklı ağaçların ses düzeyini azaltma değerlerini vermektedir. Fiziksel çevre faktörlerinden arazi topografyası, bitki örtüsü ve ağaç grupları, ile
rüzgar, sıcaklık değişimleri gibi iklimle ilgili elemanların oluşturduğu akustik gölge bölgeleri; tabii ve suni engeller, planlamada gürültü kontrolü elemanı olarak kullanılır.

Kent içi yeşil alan planlaması prensipleri üzerine çalışan Y.Öztan da açık ve yeşil alanların gürültüyü absorbe etmedeki büyük rollerine değinmektedirler (7). Gürültü kontrolü
konusunda doğal elemanlarla yapılan ilk çalışmalara öncülük rüzgar perdeleriyle başlatılmıştır. Başlangıçta sadece toprak erozyonu açısından değerlendirilen doğal eleman
engelleri geliştirilerek günümüzün gürültü sorununa da belirli ölçülerde çözüm getirilmiştir.
Bu aşamada da gürültü azaltan doğal elemanların özelliklerini şöyle belirleyebiliriz:
.Doğal elemanların yaprakları büyük, sert ve pulsu üstüste gelecek biçimde olmalıdır.
.Kışın dallarında ölü yaprak bulunduran, sık dallanmalı yapraklarını döken elemanlar olmalıdır.
.Sıkışık plantasyonlarda yaşama olanağı bulan türler olmalıdır.
.Çim elemanlar kısa, orta ve uzun boylarda çeşitlilik göstermelidir.

[B]DOĞAL CANLI ENGELİN HESAPLANMASINDA BİR YÖNTEM:[/B]

Gürültü düzeyini (dB) istenilen seviyeye düşürmek ve o bölge için yürürlükte olan Gürültü Kontrol Yönetmeliğinin belirlediği sınırlar içinde tutabilmek şu aşamalarda gerçekleştirilebilir:

.Yörenin gürültü düzeyinin (dB) tesbiti .

Azaltılması arzu edilen ses şiddetinin (dB) hesaplanması
.Azaltılması istenen gürültü şiddetine uygun doğal eleman tür özelliklerini ve bu doğal elemanlar için gerekli olan engel derinliğinin tesbiti

Yörenin gürültü düzeyinin (dB) tesbiti Gürültü kaynağı durumunda olan trafik yolunda bir
saat içinde geçen araç sayısı ve bu sayıya göre sesin basınç düzeyi ölçümleri sürekli ve çok sayıda yapılarak bazı değerler bulunmuştur. Sonuçta bu değerler uygulamada
yarar sağlayacak grafik çizelgelere aktarılarak genelleştirilmiştir

[B]ÇALIŞMA ALANIMIZ İÇİN SEÇİLECEK AĞAÇLARDA ARANAN ÖZELLİKLER[/B]

.Gürültü seviyesini (dBA) azaltmakta etkin olan yapay malzeme özelliklerinden hareketle doğal elemanlarda aranacak özellikler,
.Doğal elemanlarla sağlanan gürültü seviyesi (dBA) azaltımı ile ilgili daha önce yapılan çalışmalarda belirtilen özellikler ve
.Erlbeck'in en az mesafede en fazla etkin olan (Eğri 1 in belirlediği) ağaç özellikleri
Dikkate alındığında gürültüye karşı etkin şiddet (dBA) azalması sağlayan ağaç özellikleri şöyle tespit edilir:
.Yapraklanma ve dallanması sık olmalı,
.Yapraklar, dallar ve gövde tüylü dokuda ve yumuşak olmalı,
.Yapraklar gözenekli olmalı,
.Masif ya da esnek bir yapıya sahip olmalı, .Yaprakların dallara dizilişi yatay konumda olmayıp düşeyle bir açı yapacak biçimde olmalı,
.Yapraklar büyük, geniş ve sert olmalı,
.Yapraklar pullu, üstüste gelecek biçimde olmalı,
.Yapraklar ağacın tüm yapısında yaygın olmalı,
.Kışın dallarında ölü yapraklarını koruyan yapraklarını döken ağaçlar olmalı,
.Çok sık durumda birbirleriyle birlikte büyüyebilen ağaçlar olmalı,
.Ekolojik istekleri az olmalı,
.Herdem yeşil iğne yapraklı olmalı,
.Yazın gürültüye karşı etkin olan geniş yapraklar olmalı. Bu özelliklerin birini ya da birden fazlasını bünyesinde bulunduran yeşil elemanlar (çimler, çalılar, ağaççıklar ve ağaçlar) konunun uzmanları ile belirlenmeye çalışılmıştır( 10,11).

ÇALIŞMA ALANIMIZ İÇİN BELİRLENEN DOĞAL BiTKiLERiN LiSTESi:

[B]İĞNE YAPRAKLI AĞAÇLAR (Gymnospermler)
(Boyları 10 m. den büyük) Tepe Çapı
-Abies nardmanniana (Stev.) Mattf. (Doğu Karadeniz Göknarı) 6-8
-Picea orientalis (L.) Link. (Doğu Ladini) 6
-Juniperus foetidissima Willd. (Kokulu Ardıç) 10[/B]
Boyları 10 m. den küçük)
-Juniperus oxycedrus L. Subsp. oxycedrus
-Juniperus communis L. Subsp. nana
YAPRAKLI AĞAÇLAR (Angiospermae)
.Herdem yeşil yapraklı Ağaçlar (10 m. den kısa)
-Laurecerasus officinalis Roem. (Karayemiş)
-Laurus nobilis L. (Defne)
.Yaprağını Döken (20 m. den uzun)
-Acer platanoides L. (Çınar Yapraklı Akçaağaç)
-Plantanus orientalis L. (Doğu Çınarı)
-Tilia platyphyllos Scop. (Büyük Yapraklı Ihlamur)
-Tilia rubra Dc.Subsp. causacica (Kafkas Ihlamuru)
-Celtis caucasica Willd. (Kafkas Çitlenbiği)
-Fagus orientalis Lipsky. (Doğu Kayını)
-Cantanea Sativa Mili. (Anadolu Kestanesi)
-Carpinus betulus (Gürgen)
-Betula pendula Roth. (Siğili Huş)
-Juglans regia L.(Adi ceviz)
-Alnus glutinosa (L.) Gacrtr. (Adi Kızılağaç)
-Ulmus glabra Huds. (Dağ Karaağacı)
-Ouercus hartwissiana Stev.
-ûuercus petrea (Mattuschka) Liebl.
-Salix alba L. (Aksöğüt)
(20 m. den kısa 10 m. den uzun)
-Acer trautvetteri Medw.
-Acer cappadocicum Gleditsh. var. Cappadocicum
-Acer cappadocicum var. Stenocarpum Yalt.
-Acer campestre L.Subsp. campestre (Ova Akçaağacı)
-Acer hyrcanum Fisch. et Mey.
-Salix fragilis L. (Gevrek Söğüt)
-Sorbus torminalis (L.) Craniz. (Akçaağaç Yapraklı Ürez)
-Sarbus aucuparia L. (Kuş üvezi)
-Fraxinus angustifolia Vahi. subsp. oxycarpa (Sivri meyveli
(10m. den kısa) AĞAÇÇIKLAR VE ÇALILAR
(3 m. den yüksek)
-Arbutus andrachne L. (Sandal)
-Arbutus unedo L. (Adi Karayemiş)
-Sambucus nigra L. (Kara Mürver)
-Cornus mas L. (Sarı çiçekli Kızılcık)
-Salix caprea L. (Keçi Söğüdü)
-Hippoghae rhamnoidoes L. (Yabani iğde)
-Euonymus europaeus L. (Adi Papaz Külahı)
-Euonymus latifolius (L.) (Geniş Yapraklı Papaz Külahı)
-Buxus sempervirens L. (Adi Şimşir)
-Quercus pontica C. Koch.
-Staphylea pinnata L.
-Staphylea colchica Stev.

devamı için : [url]http://www.ekoloji.com.tr/resimler/2-5.pdf[/url]