Konu: Sucul Bitkiler Genel Bilgiler

Bu yazıyı İnternetten aldım ama kaynağı not almayı unutmuşum. Eğer bilen veya tekrar bulabilen olursa ileti
göndersin hemen ekleyeyim.

SU BİTKİLERİ
Sucul bitkiler karada yaşayanlar ile karşılaştırıldığında çeşitli stolojik, morfolojik ve anatomik farklılıklar göstermektedir.Ayrıca bu bitkilerin üreme şekilleri ve tiplerinin de değiştiği görülmektedir.
Çeşitli su bitkileri türleri ile yaşadıkları susul ortam arasında doğrudan ilişki vardır.Örneğin Myriophyllaceae familyası üyeleri suya tamamen gömülmüş halde yaşadıkları halde su mercimekleri (lemna türleri )suyun üzerinde kalırlar.Nilüferler (Nymphea türleri) ise bir yandan rizom gövde ve kökleri ile çamura tutunurlar, geniş yaprakları ise su yüzeyinde yüzer.
Su bitkileri yaşadıkları ortama uyabilmek için bazı morfolojik değişiklikler geçirmişlerdir.Kök , gövde veya yapraklar bazen ince lam veya iplik şekline dönüşebilir.Çiçekler ise çok küçük olup yalnızca bir tek üreme organı içeririler.İletim kanalları karadaki çiçekli bitkilere oranla azalmış ve daha az farklılaşma göstermiştir.
Eğreltilerde yaprak ve kökler oldukça kısa bir gövdeye bağlanmışlardır.Çiçeklenmezler doğrudan yaprak veya gövde üzerinde gelişen sporlara sahiptirler.Sporlar gelişerek üzerinde mikroskopik üreme organı bulunan çok küçük boylu bitkiyi oluşturur.Döllenme olayından sonra tekrar yeni genç eğreltiler meydana gelir.
Çiçekli bitkiler tipik olarak kök , gövde , yaprak ve çiçeklerden meydana gelmişlerdir.Çiçekler bitkinin eşeysel üreme merkezindedir.Erkek üreme organları ( etamin) polenleri oluşturur.Dişi üreme organları ise ovul içeren pistilden oluşmuştur.Bazı bitkiler biseksüel ( dişi ve erkek üreme organı taşıyan) çiçeklere sahiptirler.Bazıları ise yalnızca dişi ve erkek çiçekler taşırlar.Döllenen her ovul; tohumu, pistil ise meyveyi oluşturur.Tohumlar daha sonra yeni genç bitkiyi meydana getirir.
Epidermis hücreleri klorofil taşırlar ve karbondioksit asimilasyonunda önemli rol oynar.Buna karşın hava organlarında epidermis hücrelerde klorofil bulunmaz ve bu organlarda stoma adı verilen delikler vardır.Böylece hava sirkilasyonu sağlanır.
Su bitkilerinde hava dokuların (aerifer) bulunuşu önemli bir özelliktir.Boşluklu süngerimsi yapıdaki bu dokular şamandıra görevini görürler ve su altı organlarının yüzmesini temin ederler. Su altı organları bazen büyük ölçüde değişime uğrayarak özel şamandıra şeklini alırlar. Örneğin;Yaprak sapları ( petiol) veya nodüller arası kısımları şişkin şekilde olabilir ve köklerin zeminle irtibatı olmayabilir.Bazılarında farklı çeşit bir kaç kök bulunabilir.
Yapraklar su içine gömülü, yüzücü veya su üstünde bulunabilirler.Aynı tür 2 veya 3 farklı çeşit yaprak tipini dalları üstünde taşıyabilir.Yaprakları su içinde veya dışında oluşlarına göre şekilleri , yapıları, dokuları farklılaşmalar gösterebilir.Su içindekiler çok ince yapılıdırlar.Dallanma gösterirler veya yassılaşmışlardır.Bazılarının membranları ince veya saydamdır.Yaprakların üst ve alt düzeyleri arasında farklılaşma olmayabilir klorofilli dokular her iki yüzeyde yer alırlar.Havada bulunan yapraklarda alt yüzeydeki epidermada stomalar bulunur.Böylece hava epidermis altındaki klorofilli dokulara ulaşır.Yüzücü yapraklarda ise iki yüzleri arasında farklılaşmalar olabilir.Örneğin;stomalar üst ve alt epidermada bulunan su ile temas etmesi nedeniyle alt yüzeyde havanın doku içine girmesi mümkün olmaz.Genellikle alt yüzeyler kırmızımtrak renktedir.Su bitkilerinde dahi çiçeklenme genellikle havada olur.Çiçekler su dışında açar ve döllenme kara bitkilerinde olduğu gibi gerçekleşir.
Polenler rüzgar yoluyla veya böceklerle(Diptera) taşınır.Bazen ise su üstünde kayarak döllenmeyi sağlar.Bazılarında ise su içinde olur.Ancak döllenme çiçek açmadan gerçekleşir.( Kleistogami)

SU BİTKİLERİNDE ÜREME
Sucul bitkiler çiçeklenme ve döllenme yönünden gerçekten farklılaşmalar göstermişlerdir.Döllenme suda olur ve polenler bu ortamdaki yayılmaya uyum göstermişlerdir.Polen su içinde serbest hale geçer , dişi çiçeğin stigmasını bulana kadar su içinde gezinir.
Döllenmeden sonra meyve oluşumu su içinde olur.Çiçekleri havada olan su bitkilerinde dahi genellikle meyve su içinde gelişir.Meyveyi taşıyan dalcıklar eğilerek genç meyveyi su içine yöneltir.Sucul meyveler etlidir, tohumları jelleşme oluşumu ile açılır.Tohumlar su içinde veya üstünde yüzerler.
Eşeysel üreme her ne kadar bitkisel türlerin çeşitliliğinde (Diversite ) önemli ise de eşeysiz (Vejetatif) üreme su bitkilerinde önemli rol oynar.Bazı türlerin eşeysiz olarak üremesi ile aşırı çoğalması genellikle insan aktivitesi sonucu ortamda değişmeler olduğunu simgeler.
Su bitkilerinde üç çeşit üreme tipine rastlanır.Tomurcuklanma veya çeliklenme (Vegatatif) , eşeysiz (sporla) ve eşeyli üreme.

1)-TOMURCUKLANMA VEYA ÇELİKLENME ( VEGETATİF ) ÜREME

Bu üreme tipinde özel üreme hücreleri yoktur.Basit hücre bölümleri veya ana hücreden ayrılan bağımsız bireyler halinde gelişebilen vejetatif yapılarla meydana gelen üreme tipidir.Vejetatif yapılar ise üreme ile ilgili olmayan kısımlardır.Genaratif yapılar ise üreme ile ilgili olan kısımlardır. Vejetatif üreme tipleri:

a)-İkiye bölünme yolu ile üreme:
Tek hücreli organizmaların basit olarak ikiye bölünerek iki birey vermesi şeklinde olur.Örnek:Bakteriler ve tek hücreli algler( mavi -yeşil algler) , tek hücreli yeşil algler, silisli tek hücreli algler(Diatome türleri ) gibi.

b)-Çok hücreye bölünme şeklindeki vejetatif üreme:
Birbirini izleyen çekirdek ve sitoplazma bölünmeleri sonucu tek ana hücreden bir çok yeni hücre meydana gelir.Bu hücrelerin her biri bağımsız bireyler haline gelir.Bu üremeye Thallophyta'nın çeşitli guruplarında rastlanır.

c)-Tomurcuklanma yoluyla üreme:
Özünde bir çeşit ikiye bölünmedir.Ana hücrede bir veya birden fazla çıkıntı meydana gelir.Bu çıkıntılar boğumlanarak ayrılır ve yeni bireyler olarak gelişir.

d)-Üretken(Gemma) kısımların oluşumu yoluyla üreme:
Bu üreme şekli ciğer otları denilen bazı kara yosunlarında görülen özel bir üreme şeklidir.Ana bitki üzerinde çok hücreli belli kısımlar farklılaşarak ayrılır.Bu kısımlar yeniden çimlenerek bitkileri oluşturur.

e)-Soğancık(Bulbül) denilen kısımları ile üreme:
Tohumlu bitkilerde görülür.

f)-Rizom oluşumu ile üreme:
Rizom bir gövde metamorfozudur.Bu yolla bitki çoğalır.Çeşitli çiçekli bitki gruplarında rastlanır.

g)-Soğan ile üreme:
Soğan bir gövde ve yaprak metamorfozudur.Bitkinin çoğalmasını sağlar.Daha çok çenekliler olmak üzere soğanlı bitki gruplarında görülür.

2-EŞEYSİZ ÜREME( Sporla üreme):

Bu üremede bitkiden gelişerek yeni bitkileri verme yeteneğinde olan eşeysiz hücreler görevlidir.Bunlara spor denir.Sporlar oluşum şekline göre ikiye ayrılır.

a)- Ekzosporlar ile üreme:
Ana bitkide bazı hücrelerin dışa doğru meydana getirdikleri ve özel bir kese içinde oluşmayan sporlardır. (Alg ve mantarlarda yaygındır.)

1)- Konidispor: Bazı mantarlarda liflerin uçlarında dışarıya doğru boncuk dizisi şeklinde olurlar.Örnek: Penicillum
2)- Basidispor: Bazidium denen torbalarda meydana gelir.
3)- Ezidispor: Çift nukleuslu olarak oluşan konidispor tipidir.
4)- Üredospor: Yaz mavsiminde oluşan bir spordur.
5)-Tenadospor: Kış mevsiminde oluşan bir spordur.

b)- Endosporlar ile üreme:
Ana bitkide ve bir vücüt hücresinin protoplastının parçalara ayrılıp ana çeperden kaçmasıyla yada özelleşmiş ve sporongium adını alan hücrelerin içinde oluşan sporlardır.

1)-Ezospor (planosporlar): Çepersiz 1-2 , bazen de fazla sayıda kamçıları ile hareket eden sporlardır.Özellikle alg ve mantarlarda yaygındır.
2)-Aplanosporlar:Kamçısız dolayısıyla hareketsiz ve kalın çeperler ile kuşatılmış sporlardır.
3)-Heterosporlar:Morfolaojik olarak farklı olan sporlardır.Bu durum heterospor olarak adlandırılır.Eğreltilerin bazı gruplarında görülür.

Eşeysiz üremede rol alan sporlar sporogoniumdan yada her hangi bir vücut hücresinden oluşabilir.Bu birimler çimlenerek kendi başına bir bitkiyi meydana getirebilme yeteneğine sahiptir.Sporların kamçılı olanlarına zoospor, kamçısız olanlarına aplanospor denir.

3)-EŞEYLİ ÜREME:

Aynı veya iki farklı bireyden oluşan , eşey bakımından farklı iki üreme hücresi veya çekirdeğinin birleşip gelişmesi ile olan üremedir.Eşeyli üremede birleşen üreme hücrelerine gamet, birleşmeye döllenme, oluşan hücre yada çekirdeğe de zigot denir.Gametleri meydana getiren fertlere ise gametofit denir.Gametler ise gametangium denen organlar içinde oluşurlar.Bu yapılar alglerde ve mantarlarda tek ana hücrenin değişimi sunucu olmuştur. Eğrelti, kara yosunları ve yüksek yapılı bitkilerde ise üreme organları çok hücreli bir yapıya dönüşmüştür.Eşeyli üreme farklı bitki gruplarında çeşitlilik göstermektedir.

a)-Autogami: Bir ana hücrenin protoplastından oluşan gametler hücre içinde gelişirler.Bu üreme diyatomelerde görülür.
b)-İzogami: Birleşen gametler şekil ve büyüklük bakımından benzer fakat fizyolojik olarak birbirinden ayrılırlar.Bunlar (+) ve (-) isimlendirilirler.(+) Olan erkek (-) olan dişi işlevlidir

SU BİTKİLERİNİN SUCUL ORTAMDAKİ ÖNEMİ

Sucul ortamın asıl üreticileri olan su bitkileri bir hücreliden çok hücrelilere kadar çeşitli şekilleri olan ve klorofil içeren canlılardır. Ortamın dengesinin korunmasındaki önemleri büyüktür. Birincil üreticiler (Primer prodüktör) olarak tanımlanan yeşil bitkiler ve fitoplanktonik organizmalar klorofilleri sayesinde su ve suda eriyik halde bulunan karbondioksiti ışık enerjisi kullanarak fotosentezolayı sonucu organik madde üretimini sağlarlar.Böylece bitkisel protein kaynaklarını oluştururlar.Bu nedenle akvatik ortamdaki besin zincirinin ilk halkasıdır. Bitkisel protein kaynağı olan bu mikroskopik ve makroskopik yeşil bitkiler daha sonra gıda zincirinde hayvansal proteine dönüştükleri için çok önemlidirler.
Klorofil taşıyan bitkisel organizmalar ayrıca fotosentez aktivitesiyle oksijen oluşturup suya oksıjen sağlarlar.Bu yolla sucul ortamda atmosferin yanı sıra solunum için gerekli olan oksijenın kaynağını da oluştururlar.Sulardaki alglerin karadaki bitkilere göre daha fazla oksijen sentezlemesi ise dikkat çekicidir. Sulardaki tek hücreli alg miktarı çok olduğu için her dalga boyundaki güneş ışığı algler tarafından değerlendirilerek daha fazla oksijen sentezlenebilmektedir.Sucul ekosistemde organik parçalanma biyolojik döngü açısından önem taşır.Organik parçalanma olayından aerob bakteri ve mantarlar için gerekli olan oksijen temini su bitkileri tarafından sağlanır. Dolaylı olarak ta organik atıkların parçalanması açısından akvatik ortam önemlidir.
Su bitkileri aynı zamanda patojen bakterilerin ortamdan uzaklaştırılmalarında rol oynarlar.Patojen bakteriler bilindiği gibi asidik ortamı tercih ederler. Bitkisel organizmalar ise ortamı bazikleştirdiği için bakterilerin uzaklaşmasını sağlamaktadır.
Su bitkileri ortamın kimyasal yapısını da etkilemektedir. Örneğin su bitkilerinin suyun sertliğinin azalmasına neden olması gibi elodea ve benzeri bazı su bitkileri sudaki kireci alarak suyu yumuşatırlar. Bu sayede sert sulara toleransı olmayan su canlıları için uygun ortam oluşur.Bu bitkiler suda eriyik halde olan karbonatın çökmesine neden olarak suyun sertliğini azaltırlar.
Su bitkileri kirliliğin biyolojik yöntemlerle saptanmasında önemli belirleyici ( indikatör) organizmalardır.Özellikle algler sudaki oksitlenme düzeyine karşı çok hassastır.Oksijenin tamamen yok olduğu ortamlarda alglerin yerini mantarlar ve bakteriler alır. Örneğin sanayi ve lağım suları ..Su bitkileri suların arıtımında kullanılır. Ceratophyllum , elodea, najas, vallisneria,potamogeton türleri gibi..
Sucul ortamdaki bitkisel organizmalar güneş ışığının ulaşabildiği kıyılarda ve derinliğin az olduğu kısımlarda daha yoğundur. Makrofitler özellikle kıyı zonunda dağılım gösterirler.Bu yöreler balık ve diğer canlıların üreme alanlarını oluşturur. Sazan gibi çoğu balık yumurtalarını bitkilerin üzerine bırakmayı tercih eder. Yumurtadan çıkan lavralar için korunma ve beslenme alanıdır.Bitkiler herbivor balıkların gıdasını oluşturur.Bu balıklarda su bitkilerinin aşırı çoğalmasını kontrol ederler.
Su ortamındaki organizmaların bazıları ışıktan kaçma eğilimi gösterirler.Su bitkilerinin ışığı absorblama özellikleri sayesinde fazla ışık girişi önlenmektedir. Bu canlılar su bitkilerinin olduğu yerlerde gelişirler.
Su bitkilerinin akvatik tabana olan etkileri vardır.Büyüyen kök ve gövdelerin yardımıyla dalgaların su tabanına olan etkisini yok eder ve taban meteryalinin süreklenmesini önlerler. Ayrıca bircok bentik canlının yapışma alanını oluştururlar.
Bazı sucul ekosistemlerde mangrov bitkiler çok önemlidirler.Tropikal ve pantropikal iklim kuşaklarında görülen mangrov bitkiler kıyı boyunca önemli bitki topluluğu oluştururlar. Yirmiden fazla familya oluşturan bu bitki grubunun otuz kadar cinsi ve seksen türü bulunmaktadır. Bu bitki topluluğu taşkın ve erozyon kontrolünde , rüzgarların etkisini kırmada, suların temizlenmesinde ve balıkçılıkta önemlidir. Ancak bu bitkilere ülkemiz kıyılarında rastlanmaz..
Su bitkilerinde aynı türde farklılaşmalar görülür.Örneğin bitkinin su içinde veya dışında kalan kısımlarında farklı tipte yaprak ve çiçek görülür.Su seviyesinin değişimleri bitkide öylesine morfolojik değişimlere neden olur ki bitkiyi tanımak zorlaşır.

SUCUL VE BATAKLIK ORTAMINDAKİ BİTKİ GRUPLARI:

Bir göl kıyısındaki bitkilere bakıldığında yaşam ortamlarına göre üç grup altında sınıflandırılabilir.

a) Suda yüzen bitkilerin oluşturduğu grup:Hidrofit topluluk.

b) Kıyıya yakın bir kısmı su içinde , bir kısmı karada gelişen bitki grubu:Amfibi topluluk.

c)Islak nemli ortamlarda gelişen bitki grubu: Helofit topluluk.


a)Hidrofit topluluklar:

Tamamen sucul ortamlarda yaşamaya uyum göstermiş türlerden oluşur.Genellikle bitkinin kök, gövde ve yaprakları su içinde , sadece çiçekleri suyun dışında gelişir.Bu topluluğa durgun sular ve akarsularda rastlanır.

1) Akarsulardaki hidrofit topluluklar: Genellikle sayıları azdır.Zira zeminin hareketli oluşu bu bitkilerin gelişimini zorlaştırır.Gruptaki bitkilerin yaprakları su akımına karşı direnci azaltmak için ince yapıdadır.Örneğin çeşitli Ranunculus ve Bryophyta 'dan Fontinalis türleri gösterilebilir.

2)Durgun sulardaki hidrofit topluluklar durgun sular bitkilerin tutunup gelişmesine daha uygun olduğu için bu grupta pek çok topluluk vardır. Göllerde ve akarsuların sakin kesimlerinde bu gruptan çeşitli Ranunculus, Potamogeton ve Sagittaria türleri topluluklar oluşturur ve yaprakları iki şekillilik (Dimorfizim) gösterir.Bu bitkilerin su altındaki yaprakları şeritsi ve uzun oldukları halde su üstünde gelişenleri genişlemiş, bazılarının kenarları yuvarlaklaşmıştır.

Bazik sularda çeşitli Potamageton türlerinin yanı sıra Elodea ve Nymphaea türlerinin yer aldığı görülür.Ayrıca bu sularda çok sayıda yüzer halde bulunan su mercimeklerine ( Lemma türleri) rastlanır.Asidik sularda ise daha çok Myriophyllum , Alisma türlerin oluşturduğu türler ve kestane (Trapa natans ) toplulukları görülür.


b)Amfibi topluluklar:

Bu grup bitkiler öncekilerden farklı olarak daima su içinde bulunmazlar.Özellikle kurak periyotlarda bitkinin bir kısmı su dışında kalır.Bu bitkilere göller ve sulak alanlar kıyı zonunda, menderes oluşumu gözlenen akarsuların kenarlarında rastlanır.

1)Kıyı ve bataklık zonundaki amfibi bitki toplulkukları :Bu zonda bir çok tür topluluklar oluşturur. Toprağın ph derecesine göre topluluk tipleri değişir. Az asitli toprakta Alisma ve Aquisetum türlerinin oluşturduğu topluluklar daha çok gelişim gösterir. Daha asitli topraklarda ise Juncus türlerine rastlanır. Bu topraklarda besleyici tuzlar çok zengin olmadığından bitki boyları daha az gelişmiştir. Toprağın asiditesinin yanı sıra , toprak kalitesi de bitki topluluğunun tipine etki etmektedir.

2)Alüvyonlu topraklardaki amfibi bitki toplulukları:Bu bitkilere menderes oluşturan akarsuların alüvyonlu topraklardan oluşan teraslarında , suların çekildiği yaz ve sonbahar başında rastlanır. Bu topraklar besleyici tuzlar yönünden zengin olduğundan bitkiler de boyca iyi gelişmişlerdir.Örneğin Polyganum türlerinin oluşturduğu topluluklar.


c)Islak ve nemli alanlardaki topluluklar :

Bu grup bitkiler geniş alanlar oluşturur ve büyük boyutludurlar.Bu nedenle diğer iki grupta yer alanlara oranla daha çok tanınırlar.Bu grupta bataklık ve turbalıklarda gelişen helofit topluluklar baskındır.

1) Helofit topluluklar:Alüvyonlu veya turbalık zeminlerde gelişmelerine bağımlı olarak çeşitli türler vardır. Alüvyonlu zeminlerde birbirini takip eden bu iki topluluk göze çarpar.İlk tipler küçük boyutlu türlerden oluşur.Bu topluluklar suyun ve akıntının hızını keserek ikinci tip toplulukların gelişimini sağlar.İkinci tip topluluklar büyük boylu olup oldukça yoğun bir doku oluşturur.Örneğin kargı, kamış ve digerleri Typha, Scirpus türleri.
Turbalıklardaki bitkisel topluluklar öncekilere göre oldukça farklıdır ve çeşit yönünden fakirdir.Equisetum fluviatilis'e çok rastlanır.Bu kesimlerde rizom gövdeli oldukça alçak boylu bitki gelişimi gözlenir.

2)Kamış( Carex) toplulukları durgun su ( göl, gölet) ve akarsuların durgun kesimlerde yoğun doku oluştururlar.Rizom gövdeleri vertikal ve horizonal gelişerek su içinde adeta bir ağ oluşturarak su sirkülasyonunu yavaşlatırlar.

Kaynak:Su Bitkileri
Ege Ün.Su Ürünleri Fak.Yayınları
Dizin No 28
No 61 S.Cirik,Ş.Cirik,M.C.Dalay